هوالشافی

مروری به بعضی از دلایل مهاجرت پزشکان و راه کارهای آن:

زنگ خطر مهاجرت پزشکان عمومی و متخصص به صدا درآمد!

موج مهاجرت هر روز ابعاد تازه‌تری پیدا می‌کند و هشداری برای دولت می باشد

کشور در حال از دست دادن بخش بزرگی از نیروهای خود در حوزه پزشکی و پیراپزشکی است

 یکی از ضروری‌ترین منابع هر نظام سلامت سرمایه انسانی آن است. متخصصان سلامت به ویژه پزشکان مشمول اقدامات نظارت کمی و کیفی هستند تا کیفیت، برابری و پایداری ارائه مراقبت‌های سلامت را تضمین کنند. کمبود و از دست رفتن سرمایه انسانی در نظام سلامت تهدید کننده حیات و سلامت جامعه است و یکی از علل کمبود نیروی انسانی، مهاجرت حرفه مندان سلامت به خارج از کشور است.

مهاجرت پزشکان به عنوان بخش مهم نیروی کار انسانی متخصص، صورتی از پدیده فرار مغزها است که از کشورهای در حال توسعه به کشورهای ثروتمند و توسعه یافته صورت می‌گیرد. این پدیده به دلیل تأثیر آن بر نظام سلامت کشور ما نیز منجر به افزایش نگرانی در سطح جهانی شده است. در کشور ما نیز در این سال های اخیر خیل عظیمی از جامعه پزشکان در حال مهاجرت هستند به‌طوری که در تازه‌ترین تحولات جامعه پزشکی، تمایل متخصصان برای مهاجرت از پزشکان عمومی پیشی گرفته است. این در حالی است که میزان خروجی پزشکان بعد از دوره کرونا و محدودیت‌های سفر، دو برابر شده است. البته نهادهای رسمی آمار دقیقی از آن اعلام نمی کنند و بر اساس پیش‌بینی‌ها می‌شود گفت که این عدد بین ۸تا ۱۵ هزار پزشک متغیر است.

آمارها و شواهد صندوق بین‌المللی پول کشور نشان می‌دهد که ایران در زمره کشورهایی است که مهاجرت نیروهای متخصص آن در بالاترین حد قرار دارد. همچنین طبق آمارهای سازمان نظام پزشکی کشور، بیش از ۱۰۰ هزار پزشک اعم از عمومی، متخصص و فوق تخصص در کشور فعالیت می‌کنند که با توجه به جمعیت کل کشور معادل سرانه پزشک به ازاری هر هزار نفر ۱٫۴ نفر خواهد شد. براساس آمارهای جهانی متوسط سرانه پزشک در هر کشور باید ۵٫۳ پزشک به ازای هزارنفر جمعیت باشد اما عوامل مرتبط با دافعه و جاذبه موجب شده است تا پزشکان برای کار در کشور انگیزه لازم را نداشته باشند و در کشورهای دیگر مانند آمریکا، کانادا و کشورهای اروپایی خدمات ارائه دهند و حتی در شرایط کنونی به تازگی کشورهای اطراف مانند ترکیه یا کشورهای عربی نیز با پیشنهادهای خاص  در حال جذب پزشکان ایرانی هستند.

همواره مهاجرت پرستارها، ماماها و پزشکان عمومی بورس بود و تمایل متخصصان برای مهاجرت کمتر بود. به‌خصوص آنکه باید یک دوره دوباره‌ای برای تخصص بگذراندند و این موضوع برای همه سنین مناسب نیست. اما ظرف‌ سال‌های اخیر، شرایط میزبان و ‌میهمان هر دو تغییر کرده است. شروع کرونا یکی از دلایلی بود کادر بهداشت و درمان در همه جای دنیا خریدار داشته باشد. شرایط بد اقتصادی و توجه نکردن به این قشر موجب شد تا پزشکان متخصص قدر این فرصت پیش آمده را خوب بدانند و از آن استقبال کنند. آخرین آمار رسمی منتشر شده مربوط به سال ۹۸ و هم‌زمان با شروع همه‌گیری کروناست. مهاجرت سه هزار نفر در آن سال ثبت شد.

کشور در حال از دست دادن بخش بزرگی از نیروهای خود در حوزه کلان پزشکی و پیراپزشکی است و این شامل اساتید و پزشکان و پرستاران و سایر حوزه های زیر مجموعه پزشکی نیز می‌شود. بسیاری از این افراد به علت امکان دریافت حقوق‌های بسیار بالا در کشورهای حوزه خلیج فارس حتی فکر مهاجرت به کشورهای اروپایی را هم نمی کنند و به کشورهایی مثل عمان و امارات مهاجرت می کنند به گونه‌ای که  کشورهای عربی به مقصد اصلی مهاجرت پزشکان ایرانی تبدیل شده است.

بعضی از مشوق‌ها و راهکارهای برای ماندگاری :

اگر به پزشکان مشوق‌هایی اعطا شود، می‌توان آنها را در کشور نگه داشت. یک پزشک در کشورهایی مانند پاکستان، عراق، افغانستان و ترکیه حداقل ۱۸ برابر ایران حق ویزیت دریافت می‌کند. این عدد در عراق ۲۰ برابر و در کشورهای حاشیه خلیج فارس، حداقل ۴ برابر ایران است

مهاجرت پزشکان متخصص به دیگر کشورها در حال تبدیل شدن به بیزینس است. یعنی پزشک تمام زوایا را می‌سنجد تا ببیند کدام کشور پیشنهاد بهتری برایش دارد. بهترین مقصد، کشورهای عربی و حاشیه خلیج فارس است که مشتاقانه پذیرای پزشکان ایرانی هستند. پیشنهادهای مالی بالا، فراهم کردن امکانات و تسهیلات یکی از مهمترین دلایل مهاجرت متخصصان است. کشورهای عربی و حاشیه خلیج فارس پزشکان ایرانی را بسیار دوست دارند.یکی از دلایلی که پزشکان مهاجرت را ترجیح می‌دهند دلیل اجتماعی است و نبود آرامشی که برای هر فردی لازم است. نبود امنیت شغلی، نداشتن بیمه و نبود ضمانت برای داشتن یک بازنشستگی قابل اتکاء، دغدغه‌های یک پزشک است که بالاترین سطح درآمدی را دارد. وقتی شرایط برای پزشکان فراهم است، ماندن توجیه عقلانی ندارد. به خصوص اکنون که امنیت اقتصادی برای هیچ شغلی وجود ندارد. در زمینه حرفه پزشکی هر روز تصمیمی گرفته می‌شود و فشاری که به این قشر وارد می‌شود آنها را مصمم‌تر برای مهاجرت می‌کند.با این وجود، در ایران، از طرفی امید و انگیزه‌ای برای ماندگاری پزشک باقی نمی‌ماند و از سویی هم‌توان اقتصادی مردم امکان پرداخت هزینه‌های درمانی بیشتری را ندارد که در این شرایط تاکید می‌شود دولت باید با تدابیری مانند اعطای وام کم‌بهره، کاهش تعهدات به دولت، یا فراهم‌سازی تجهیزات لازم و امکانات رفاهی این فاصله درآمدی را برای پزشکان جبران کند.

حفظ پزشکان در مناطق روستایی و دورأفتاده به عنوان یک راهکار کاهش مهاجرت پزشکان:

در بیانیه ۲۰۱۰ سازمان بهداشت جهانی WHO برای کاهش مهاجرت در کشور‌های مبدا باید حفظ نیروی کار بهداشتی تقویت شود. چنین سیاست‌هایی باید بر مناطق روستایی متمرکزشود، زیرا به نظر می‌رسد بین مهاجر ت داخلی (داخل کشور) و بین‌المللی(خروج از کشور) پیوند وجود دارد. چرا که اکثر مهاجران بین‌المللی از مناطق شهری هستند، درحالیکه شدیدترین کمبود‌ها در مناطق روستایی وجود دارد. برای رفع این نگرانی، WHO از منظر مالی، درکشور‌های کم درآمدی که در موقعیتی نیستند که دستمزد پزشکان را به طور عام بالاترببندند، شیفت منابع از شهر‌ها به سمت روستا‌ها پیشنهاد می‌کند از طرف دیگر بهبود شرایط کار و مدیریت نیروی کار سلامت، ارائه تجهیزات بهتر وتسهیل توسعه حرفه‌ای. افزایش آموزش خانگی کارکنان بهداشت نیز اغلب مورد نیاز است.

 این سیاست‌ها مستلزم حکمرانی بهتر و تعهدات مالی بلند مدت است که دربسیاری از موارد بدون حمایت جامعه بین‌المللی قابل دستیابی نیست. وزارت بهداشت به جای انکار، مهاجرت دایره‌ای یا بازگشتی را تسهیل کند.

همکاری در مدیریت مهاجرت همچنین می‌تواند به شکل توافقنامه‌های دوجانبه یا چند جانبه بین کشور‌ها یا مؤسسات بهداشتی باشد. چنین توافقاتی می‌تواند به نفع مهاجرت منطقه‌ای باشد و مهاجرت دایره‌ای یا بازگشتی راتسهیل کند.در نهایت بهبود در دسترس بودن و مقایسه بین‌المللی آمار مهاجرت برای پرسنل بهداشتی بسیار مهم است تا کشور‌ها سیاست‌های مبتنی بر شواهد راتوسعه دهند. در حالت‌ایده‌آل، مهاجرت بین‌المللی پرسنل بهداشتی باید نظارت شود. در واقع، تعداد کمی از کشور‌ها در حال حاضر در موقعیتی هستند که چنین داده‌هایی را ارائه دهند. لذا شاید راهکار‌هایی برای کاهش تعداد مهاجرت پزشکان وجود داشته باشد از قبیل:

• رفع دغدغه‌های اقتصادی اجتماعی فرهنگی و آموزشی کادر درمان

• شفافیت در انتشار آمار واقعی نخبگان کشور و سیاستگذاری لازم دراین زمینه.

• ثبات در زمینه قانونگذاری و سیاست‌گذاری تعرفه‌های پزشکی و نظارت بر حوزه سلامت.

• سیاستگذاری در خصوص کاهش استرس و فشار بالا و امنیت شغلی خصوصاً بر جامعه پزشکان و دستیاران کشور.

• رعایت ساعات استاندارد کار برای پزشکان و جامعه پزشکی با ایجاد تناسب میان توانایی‌های حرفه‌ای و شغلی.

• ایجاد رقابت سالم در صنف پزشکی برای کسب درآمد و جلوگیری از روش‌های غیرحرفه‌ای و خلاف سوگندنامه پزشکی

• کاهش تخصص گرایی و اجرای یکپارچه برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع همگام با کشور‌های توسعه یافته با ایجاد ساختار استاندارد برای ارائه خدمات.

•ایجاد فضای دوراپزشکی (پزشکی از راه دور) به منظور دسترسی بیشتر احاد مردم به خدمات سلامت

• سیاستگذاری در خصوص رفع نابرابری اجتماعی و بی‌عدالتی شغلی و ارزش علمی در کشور.

• حمایت کافی و نقش حمایتی سازمان نظام پزشکی از جامعه پزشکی کشور.

• نقش حمایتی رسانه‌ها از جامعه پزشکی و پیشگیری از نشر اخبار دلسرد‌کننده.

•ایجاد و تسهیل بستری لازم برای انجام پژوهش‌های علمی نخبگان کشور.

به امید فردایی بهتر

علی اکبر دور

مشاور وزیر کشور در حوزه سلامت و شورای عالی سلامت